شبکه انديشمندان قم

    ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی
    کد خبر : 204945

    سید حسین شرف الدین

    کتاب شاخص های سبک زندگی اسلامی

    معرفی کتاب:



    پیش درآمد

    «سبک زندگي» بيانگر ظهور پارادايم تحليلي نوين در عرصة علوم اجتماعي است. نگاهي به تاريخ علم الاجتماع نشان مي دهد که بخش معظمي از تاريخ آن در چارچوب پارادايمي رقم خورده است که در آن نقش عامليت و انتخاب عاملان در صورت بندي هاي اجتماعي در حاشيه قرار داشته است. در نيمة دوم قرن بيستم است که مفهوم سبک زندگي به عنوان رويکردي به واقعيت هاي اجتماعي ظهور مي کند که در آن، هويت فردي، آگاهي، اراده و انتخاب هاي عاملان به عنوان مرکز ثقل تبيين واقعيت هاي حيات انساني مطرح مي گردد.

    در پارادايم کلاسيک، به ويژه، فعاليت هاي توليدي و جايگاه فرد در نظام توليد در ساختن هويت فردي و شکل بندي هاي اجتماعي داراي اهميت زيربنايي پنداشته مي شد، اما در رويکرد سبک زندگي، رفتارهاي مصرفي فرد نيز در شکل گيري هويت و صورت بندي هاي اجتماعي داراي اهميت تلقي مي گردد. براساس رويکرد کلاسيک، تمام جنبه هاي زندگي اجتماعي بشر از روابط اجتماعي تا نظام ارزش ها، عقايد و کل ساختار نهادي جامعه، تحت تأثير فعاليت هاي توليدي تعيين مي شد. مفهوم بنيادي در اين رويکرد، مفهوم طبقة اجتماعي است؛ بدين معني که از اين منظر طبقة اجتماعي شرايط وجودي و سرنوشت افراد انساني را تعيين و مقدر مي ساخت. اين رويکرد که بر جبرگرايي ساختاري استوار بود و انتخاب عاملان را در برساختن هويت هايشان يکسره ناديده مي انگاشت، در رويکرد سبک زندگي به چالش کشيده مي شود.

    مفهوم سبک زندگي جاي گزيني است براي مفاهيم تبييني نظير طبقة اجتماعي که برساختن هويت هاي فردي و اجتماعي را براساس اراده، انتخاب و ترجيحات افراد مطرح مي سازد. سبک زندگي را در يک صورت بندي ابتدايي مي توان مجموعه اي از شيوه هاي رفتاري يا انتخاب هاي الگومند تلقي کرد که افراد درصددند از طريق آنها تمايزات و تشابهات هويتي شان را ابراز نمايند. از اين منظر، نه تنها ساختن هويت اجتماعي و يا سبک زندگي، فرايند يک سويه و منحصراً محصول نهادهاي اجتماعي و عوامل ساختي، تلقي نمي شود، بلکه انتخاب و عامليت انسان شرط بنيادي تشکيل هويت اجتماعي دانسته مي شود. افراد با اشتراک فعالانه در حيات اجتماعي هويت هاي فردي و اجتماعي شان را آن گونه که خود مي خواهند، شکل مي دهند. ساخته شدن سبک زندگي مستلزم مشارکت فعال افراد به عنوان عاملان خلاق و انتخابگر است.

    هرچند سبک زندگي براساس ترجيحات، ذائقه ها و انتخاب هاي افراد ساخته مي شود، و در آن افراد به دنبال تنوع و تمايزند، اين بدان معني نيست که سبک زندگي عاري از هرگونه الگومندي قابل تشخيص است. بلکه به عکس همين ويژگي الگومندي است که نوعي نظم در سبک هاي زندگي ايجاد مي کند و به عبارتي آن را تبديل به سبک يا شيوة خاص مي سازد. بنابراين سبک زندگي بايد ميان تعداد کثيري از مردم عموميت داشته باشد، وگرنه هيچ تفاوتي با طبايع فردي يا هوس هاي شخصي نخواهد داشت. سبک زندگي تجلي عيني و بيروني فرهنگ است که رابطة افراد با دنياي بيروني آنها را نشان مي دهد. افراد در زندگي روزمره شان از سبک هاي زندگي براي شناسايي و تبيين مجموعه هاي بزرگ تر هويت و وابستگي استفاده مي کنند. سبک زندگي وسيله اي براي تعريف ارزش ها، نگرش ها، رفتارها و در يک کلام هويت افراد است که اهميت آن براي تحليل هاي اجتماعي روزبه روز افزايش مي يابد. اهميت و رواج فزايندة مفهوم سبک زندگي در علوم اجتماعي، ناشي از اين واقعيت است که ابزارهاي مفهومي ديگر، نظير طبقه که متکي بر روايت هاي کلان از پديده هاي اجتماعي است، کارايي خود را از دست داده و ديگر نمي توانند گوناگوني و پيچيدگي هاي دنياي اجتماعي را توضيح دهند. ازاين رو، مفهوم سبک زندگي مناسب ترين ابزار تحليلي براي توضيح زيست جهان آدميان در جوامع پيچيدة امروزي تلقي مي شود.

    زادگاه مفهوم سبک زندگي گفتمان غربي است. در اين گفتمان، سبک زندگي اغلب در چارچوب نوعي مصرف گرايي سطحي نمود يافته و به همين دليل به ابتذال کشيده شده است. در تلقي غربي، اين مفهوم نوعي زندگي مسرفانه، پرزرق وبرق و تجملي را تداعي مي کند که بيشتر بر منطق چشم وهمچشمي در مصرف کالا و مد استوار است. اما سبک زندگي در تلقي اسلامي به واقعيتي بنيادي اشاره دارد که زمينة غايي تمام مفهوم پردازي ها، تعاريف و روايت هاي فرهنگ و تمدن از آن سرچشمه مي گيرد. سبک زندگي، درحقيقت محتوا و روح عينيت يافتة فرهنگ و تمدن به شمار مي رود. ازمنظر اسلامي سبک زندگي نه به عنوان سيلان لجام گسيخته و مهار ناپذير اميال بلکه به عنوان شيوة سنجيده اي مطرح است که افراد از طريق آن به پرسش هاي اصيل وجودي خود پاسخ مي دهند. پرسش هايي از قبيل «من کيستم؟»، «از کجا آمده ام؟»؛ «آمدنم بهر چه بود؟» و «به کجا مي روم؟» پرسش هاي بنياديني هستند که تلاش برنامه ريزي شده براي پاسخ دادن به آنها سبک و شيوة زندگي انسان را تعيين مي کند. به عبارت ديگر، ازمنظر اسلامي، تلاش انسان براي يافتن راه حل هاي نظري و اتخاذ موضع هاي عملي در قبال پرسش هاي وجودي، چارچوب مرجع سبک و شيوه هاي زندگي را رقم مي زند. بر همين اساس، مي توان گفت که سبک زندگي ازمنظر اسلامي مفهومي بنيادي و تمدن ساز شمرده مي شود؛ زيرا از دغدغه هاي اصيل و متعالي نشئت مي گيرد که در بنيادي ترين لايه هاي هستي انسان ريشه دارند.

    اين تحقیق متکفل آن است که وجوه تمايز سبک زندگي در تلقي اسلامي را از برداشت هاي غالب غربي آن، که نوعي مصرف گرايي و پيروي از اميال لجام گسيخته را تداعي مي کند، روشن سازد. روش ما در استخراج ويژگي ها و شاخص هاي سبک زندگي اسلامي روش تحقيق کيفي از طريق مراجعه به متون ديني و استفاده از تکنيک تحليل محتواي کيفي براي استخراج شاخص هاست. اين پژوهش داراي دو بخش و مشتمل بر شش فصل است. در بخش اول که از سه فصل تشکيل يافته است، مباحث مفهومي و ادبيات نظري سبک زندگي را واکاوي مي کند. در فصل اول، مفهوم سبک زندگي و نسبت آن با ديگر مفاهيم مرتبط نظير فرهنگ، مصرف، ذوق و سليقه و... بررسي شده است. در فصل دوم، نظريه هاي سبک زندگي مرور شده و انديشة متفکراني چون آدلر، وبلن، زيمل، وبر، بورديو و گيدنز که بيشترين نقش را در توليد و اشاعة مفهوم سبک زندگي داشته اند بحث و بررسي گرديده اند. فصل سوم به بازخواني انتقادي نظريه هاي سبک زندگي و اينکه چرا اين مفهوم در بستر فرهنگي متفاوت با جامعة اسلامي متولد شده و به کارگيري آن در توضيح و تبيين صور حيات اجتماعي مبتني بر انديشة اسلامي مستلزم چيست، اختصاص يافته است. مباني و مفروضات مادي گرايانة موجود در گفتمان غربي که در مفهوم سبک زندگي اشراب شده اند، در اين فصل واکاوي شده اند. بخش دوم که سه فصل ديگر نوشتار را در خود جاي داده، مربوط به اصول و شاخص هايي است که سبک زندگي اسلامي را از ديگر سبک هاي زندگي متمايز مي سازد. بحث دربارة تمايزات و مختصات ويژة سبک زندگي اسلامي در دو سطح انتزاعي يا اصول سبک زندگي و سطح انضمامي يا شاخص هاي سبک زندگي قابل طرح است. اصول سبک زندگي، به معيار هاي کلان و انتزاعي تري اشاره دارند که درمجموع، کليت سپهر حيات مطلوب و زيست جهان مؤمنانه ازمنظر اسلامي را معين مي کند. اين معيارهاي عام در فصل چهارم بررسي شده اند. شاخص هاي سبک زندگي که ناظر به معرف هاي عيني و انضمامي اند و در کنش ها و تعاملات روزمره قابل سنجش و اندازه گيري اند، در فصل هاي پنجم و ششم کانون توجه قرار گرفته اند. در فصل پنجم، همچنين ويژگي ها و مختصات بعد محتوايي سبک زندگي اسلامي کاويده شده و شالوده هاي فکري و عاطفي آن مشخص گرديده اند. در فصل ششم نيز شاخص هاي بعد صوري سبک زندگي که در قالب رفتار نمود مي يابند، از متون ديني استخراج شده اند. برخلاف تلقي رايج که سبک زندگي را اغلب در رفتارهاي مصرفي افراد منحصر مي شمارد، در اين نوشتار سبک زندگيْ مفهومي جامع متضمن تمام وجوه حيات اجتماعي انسان دانسته شده است. به همين دليل، نه تنها شناخت رفتار مصرفي افراد، بلکه رفتار هاي توليدي آنها نيز در صورت بندي سبک هاي زندگي شان نقش دارد.

    در پایان لازم است یادآوری گردد که این پژوهش بر اثر تلاش های جمعی از محققین و حمایت های بی دریغ مسئولین و اعضای هیأت علمی مرکز پژوهشی کاربردی اقتصادی اجتماعی قدر به ثمره نشسته است. به همین خاطر یادآور می شود که غنای علمی و چارچوب کلّی این اثر مرهون اندیشه های استاد محترم دکتر سید حسین شرف الدین (عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی«ره») می باشد. مضاف بر آن که اگر حمایت ها و دلسوزی های ریاست محترم مرکز مذکور، جناب حجت الاسلام دکتر سید محمد کاظم رجایی، نبود، به یقین این تحقیق به فرجام منتهی نمی شد و به چاپ نمی رسید. به همین خاطر شایسته می بینیم که از این بزرگواران و همکاران عزیزی که در تحقق این اثر مجدّانه کوشیدند مراتب امتنان و سپاس خویش را اعلام نمائیم و از عموم صاحب نظران و اندیشوران محترم درخواست می نمائیم که با نقد و بررسی عالمانه خویش، سهم مؤثری در غنای اثر به عهده بگیرند.

     


    نظر شما



    نمایش غیر عمومی
    تصویر امنیتی :