شبکه انديشمندان قم

    ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی
    کد خبر : 221330

    گفت و گو با دکتر سید حسین شرف الدین

    جایگاه امنیت اخلاقی در شورای عالی امنیت ملی

    آنچه در ادامه می آید حاصل گفت وگوی مفصل خبرنگار خبرگزاری رسا با دکتر سید حسین شرف الدین دانش آموخته حوزه علمیه و عضو هیأت علمی گروه جامعه شناسی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) است که تقدیم خوانندگان محترم و پژوهشگران عرصه حجاب می شود.

     

     عضو هیأت علمی موسسه امام خمینی (ره) گفت: دولت اسلامی به استناد قوانین بالادستی نظام موظف به تأمین زمینه ها و بسترهای لازم جهت پذیرش حداکثری حجاب و عفاف در جامعه است.

    اشاره: این که الزام عملی به رعایت حداکثری حجاب و عفاف همچون سایر ارزش ها و هنجارهای محوری و کانونی، شاخص گویایی از میزان و درجه هدایت یافتگی جامعه بر مدار باورها و ارزش های دینی و اسلامی است و دولت اسلامی نیز به استناد قوانین بالادستی نظام موظف به تأمین زمینه ها و بسترهای لازم جهت توسعه و تعمیق فضایل اخلاقی، استکمال معنوی، تعالی روحی و التزام به رعایت ارزش های انسانی در مسیر وصول همگان به تقرب و سعادت غایی است. از این رو، تردیدی نیست که حفظ و حراست و ارتقاء امنیت اخلاقی در جامعه جزو برجسته ترین وظایف شورای عالی امنیت ملی و دیگر نهادهای فرهنگی_امنیتی است.

    آنچه در ادامه می آید حاصل گفت وگوی مفصل خبرنگار خبرگزاری رسا با دکتر سید حسین شرف الدین دانش آموخته حوزه علمیه و عضو هیأت علمی گروه جامعه شناسی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) است که تقدیم خوانندگان محترم و پژوهشگران عرصه حجاب می شود.

    رساـ باتوجه به ديدار مقام معظم رهبري با شوراي عالي امنيت ملي، مسأله حجاب چگونه مي تواند ذيل اين سازمان تعريف شود؟

    پاسخ به این سوال، مستلزم توجه به چند نکته است: نکته اول اینکه رعایت حجاب (و عفاف) در چارچوب ضوابط شرعی و قانونی از جمله پیش نیازها و محمل های تحقق امنیت ذهنی، روانی، اخلاقی و ارتباطی در جامعه است و متقابلاً بی حجابی و بدحجابی به ویژه در شکل لجام گسیخته و کنترل ناشده آن به دلیل تبعات گسترده مخرب از جمله عوامل تضعیف کننده و تهدید کننده این نوع امنیت در فضای فرهنگی و اجتماعی جامعه متناسب با سطح انتظاراست؛ نکته دیگر این که دولت اسلامی، به اقتضای وظایف ذاتی و ضرورت های کارکردی ملزم و موظف به تأمین گونه های مختلف امنیت (جانی، مالی، حیثیتی، روانی، شغلی یا امنیت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ارتباطاتی) از جمله امنیت اخلاقی برای عموم شهروندان در بالاترین سطح ممکن است. تشکیل پلیس اخلاق در نیروی انتظامی نیز با هدف تأمین این مهم صورت گرفت.

    نکته سوم این که رعایت حجاب (بویژه برای بانوان) در کشور ما علاوه بر الزامات شرعی، عرفی و اخلاقی، به دلایلی چند در سال های اخیر به یک الزام قانونی و حاکمیتی و رسمی نیز مقید شده و بالطبع به اقتضای این موقعیت اعتباری، دولت اسلامی موظف خواهد بود با توسل به ساز و کارهای فرهنگی، اجتماعی، نظارتی و کیفری تعریف شده در راستای تأمین این مهم متناسب با انتظارات عرف متشرعان و فقه اسلامی، همه اقدامات مقتضی را صورت دهد.

    حجاب و عفاف هنجاری فرهنگی و مذهبی

    نکته چهارم، در طول سال های پس از انقلاب اسلامی، حجاب و عفاف اسلامی به مثابه یک هنجار فرهنگی و مذهبی مورد احترام اکثریت قاطع جامعه، برغم پیشینه تاریخی کهن، پشتوانه فطری و طبیعی، ضرورت کارکردی مبرم و اقدامات فرهنگی گسترده نهادهای مسئول در جهت اقناع سازی توده ها، آن گونه که انتظار می رفت در عمل به یک ارزش فرهنگی اجتماعی بلامنازع تبدیل نشد و عده ای به هر دلیل ممکن، تمایل چندانی به همسویی با اکثریت و تمکین این مطالبه جمعی از خود نشان نمی دهند. بدیهی است که دولت اسلامی نمی تواند نسبت به این هنجارشکنی فزاینده و گستاخانه و خواست و مطالبه اکثریت مبنی بر برخورد قاطع با عوامل دخیل در این تمرد اجتماعی، بی اعتنا و بی توجه باشد

    نکته پنجم این که الزام عملی به رعایت حداکثری حجاب و عفاف همچون سایر ارزش ها و هنجارهای محوری و کانونی، شاخص گویایی از میزان و درجه هدایت یافتگی جامعه بر مدار باورها و ارزش های دینی و اسلامی است و دولت اسلامی نیز به استناد قوانین بالادستی نظام موظف به تأمین زمینه ها و بسترهای لازم جهت توسعه و تعمیق فضایل اخلاقی، استکمال معنوی، تعالی روحی و التزام به رعایت ارزش های انسانی در مسیر وصول همگان به تقرب و سعادت غایی است. از این رو، تردیدی نیست که حفظ و حراست و ارتقاء امنیت اخلاقی در جامعه جزو برجسته ترین وظایف شورای عالی امنیت ملی است.

    رساـ بی حجابی در جامعه اسلامی دارای چه جنبه هایی است؟

    از دید برخی کارشناسان، تظاهر به بی حجابی، دست کم در برخی مصادیق و توسط برخی گروه ها، بیش از آن چه نمایان گر یک علقه شخصی و معرف نوعی سبک زندگی باورمندانه و ترجیحی باشد، نمایان گر نوعی واکنش و پرخاش سیاسی، نوعی واگرایی و رهایی از پذیرش گفتمان فرهنگی حاکم و نوعی مقاومت در برابرفشار ارزشی و هنجاری عرف غالب است. بالطبع دلالت های سیاسی این رفتار فرهنگی، نهادهای امنیتی را نسبت بدان حساس ساخته و به اقدام برانگیخته است.

    نکته دیگر این که بی اعتنایی آگاهانه یا ناآگاهانه و اهمال در تمکین قواعد شرعی و عرفی این حوزه، و تأمین انتظارات متعارف، جلوه آشکاری از نفوذ و تاثیر پروژه گسترده تهاجم فرهنگی دشمن است که در ساحت های مختلفی تبلور یافته و این خود در امنیتی شدن موضوع حجاب و عفاف بی تاثیر نبوده است. نکته آخر این که بی اعتنایی عملی به رعایت قواعد فقهی، اخلاقی و عرفی در ابعاد نمایشی و جلوه های رفتاری حجاب و عفاف، خود هم معلول عوامل متعددی است و هم مستقیم و غیر مستقیم در بروز طیفی از انحرافات رفتاری و معضلات پیرامونی، علیت و عاملیت دارد. برخی از این عوامل پیرامونی نیز به دلیل اقتضائات خاص، در امنیتی ساختن موضوع و ایجاد حساسیت در نهادهای حاکمیت بی تاثیر نبوده که به دلیل ضیق مجال از ورود بدان اجتناب می کنیم.

    رساـ چه علل و عواملی را در ایجاد و تشدید وضعیت نه چندان مناسب حجاب و عفاف در جامعه، مؤثر می دانید؟

    به طورکلی، دو دسته عوامل را در این خصوص می توان دخیل دانست که ترجیحاً برای اجتناب از آشفتگی بحث، باید آن ها را از یکدیگر تفکیک نمود. بخشی از عوامل به افراد و اشخاص و جنبه های بیولوژیکی، غریزی، روانی، تربیتی و نگرشی افراد یا عاملان و برخی به زمینه ها و عوامل ساختاری اعم از فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، مدیریتی، ارتباطاتی، رسانه ای مربوط می شود. به بیان دیگر، بخشی از عوامل در سطح فرد جلوه و نمود یافته و قاعدتاً واحد مطالعه آن ها احوال و عوارض فردی- قطع نظر از نحوه ارتباط آن ها با زمینه ها و ظرفیت های محیطی- است.

    امپریالیسم فرهنگی عاملی موثر در برهنگی

    بخش دیگر در سطح کلان جامعه و واقعیت های فرافردی ظهور و بروز دارد و واحد تحلیل آن، موجودیت های نهادی و ساختاری و ظرفیت ها و پتانسیل ها یا خلاء ها و کاستی های محیطی است. علاوه بر این که محیط نیز هر چند در مطالعات اجتماعی، غالباً به واحد سیاسی دولت- ملت و قلمرو فرهنگی اجتماعی یک جامعه و کشور به عنوان قلمرو ملّی در مقابل قلمرو محلی، منطقه ای و جهانی محدود می شود اما تردیدی نیست که امروزه، بسیاری از مسائل و معضلات به ویژه فرهنگی واحدهای ملی، بیش از زمینه ها و کاستی های داخلی، از عوامل فراملّی و جهانی و روند موسوم به جهانی شدن و مشخصاً امپریالیسم فرهنگی نشات می گیرد.

    پذیرش این اصل و تمسک به آن در تحلیل وقایع فرهنگی اجتماعی، اگر در مواردی، محل مناقشه باشد، در موضوعی همچون حجاب و عفاف آن هم در کشوری کهن سال و دارای سابقه دیرین در التزام قاطع به فرهنگ مذهبی و مظاهر آن همچون ایران، هیچ جای تأمل و تردید باقی نمی گذارد. نفوذ استعمار قدیم و جدید، قضایای کشف حجاب، سیاست های فرهنگی دولت پهلوی، تهاجم فرهنگی سنگین، برنامه ریزی شده و پرگستره در سال های بعد از انقلاب؛ عمده ترین عوامل موثر در ایجاد و تحمیل وضعیت موجودند.

    نیازی به ذکر نیست که برغم کلیشه سازی و سوگیری غالب، موضوع حجاب و عفاف، اختصاصی به بانوان ندارد و از نقش و مسئولیت بسیار مهم مردان، در این معادله به هیچ وجه نباید غفلت کرد.

    ضعف تربیت اجتماعی و جامعه پذیری از عوامل بی حجابی

    برگردیم به تبیین دو دسته عوامل موثر.در بخش عوامل فردی که البته غالب آنها خود از عوامل ساختاری و گفتمان فرهنگی حاکم بر جامعه مدرن و تجربیات زیستی انسان معاصرمتاثر و منشق اند و کشور ما نیز در چرخه توسعه آفرینی نوین و نیز به تبع روند جهانی شدن و موضوع تهاجم فرهنگی، از پیامدهای آن بی نصیب نمانده است؛ می توان به مواردی اشاره نمود. نیازی به ذکر نیست که تفکیک میان جنبه های عاملی و ساختی، بیشتر ذهنی است تا عینی. اهم عواملی که در ساحت فرد و جلوه های رفتاری وی تبلور و تجسم دارند عبارتند از: ضعف تربیت اجتماعی و جامعه پذیری متناسب با معیارهای دینی و به بیان دیگر ضعف عفاف (چه حجاب جلوه ظاهری عفاف باطنی و طهارت روحی است)؛ ضعف اطلاعات نهادی شده از حجاب و عفاف (فلسفه وجودی و ضرورت های کارکردی آن)؛ غلبه توجه به بدن و چهره و تبدیل آن به ابژه ای برای ملاحظات مختلف؛ غلبه فردگرایی، تمایل به تک روی و عدم تمکین از قواعد اجتماعی و ترجیح عمل براساس خودپنداره ها (قشرجوان و نوجوان غالبا علاوه بر تمایل به فردگرایی و خود محوری به عنوان یک عارضه تمدنی، از قدرت ریسک بالا در ناهمسویی و نقض قواعد متعارف برخورداراست و آن را برای خود نوعی جسارت ستودنی می شمرد.

    آستانه تحمل بالای جامعه در چشم پوشی از رفتارهای انحرافی ایشان، این جسارت ورزی را تشدید می کند)؛ میل به اباحی گری و تساهل در تامین انتظارات اخلاقی جامعه (که باز به عنوان یک عارضه تمدنی در کاهش احساس وابستگی به جمع و بی مسئولیتی در قبال جامعه و فرهنگ عمومی ریشه دارد)؛ تلقی نسبی بودن، زمینه ای و متنی بودن الگوهای رفتاری و قراردادهای پوششی؛ غلبه ذهنیت تشابه انگاری (به عنوان یکی از آموزه های محوری فمنیسم. در بخش حجاب و عفاف نیز توقع برخی خانم ها این است که آستانه تحمل جامعه باید برای تک روی و تنوع طلبی و احیانا هنجارشکنی مردان و زنان، یکسان باشد)؛ ضعف تعلق به فرهنگ خودی وعدم اعتقاد به مطلوبیت واعتبار معیارهای پذیرفته شده (که در واقع بخشی از آن به ضعف جامعه و سازمان های فرهنگی در اقناع سازی ارزش ها و الگوهای زیستی برمی گردد)؛ ضعف تعهد و احساس مسئوولیت اجتماعی(و اهمال در رعایت وظایف شهروندی و انتظارات معطوف به حوزه عفت عمومی و بهداشت فرهنگی)؛ عدم توجه به جنبه های قانونی سطوحی از این الزام و مجرمانه بودن رفتارهای ناهمسو؛ عدم توجه به هزینه هایی که فرد متخلف از این طریق برجامعه خود و بنیاد های معنوی و روانی آن تحمیل می کند؛ تجربه حضور در مکان های مختلط و کاهش تدریجی حساسیت های اخلاقی؛ تاثیر پذیری از موج های فرهنگی وارداتی (از طریق ماهواره، اینترنت، فیلم های سینمایی، بازی های رایانه ای، شبکه های اجتماعی، عکس ها، موسیقی ها، کتب، مجلات و سایر محصولات فرهنگی آلوده به ویروس عفت ستیزی و حیا گریزی)؛ الگو پذیری از گروه های مرجع بیگانه؛ تجربه بحران های هویتی تحت تاثیر زندگی در فضای متکثر و چهل تکه و کسب هویت های چند لایه؛ تجربه شکاف های میان نسلی(کاهش تدریجی اقتدار والدین و خانواده، عدم تمایل به الگو گیری آگاهانه از والدین، عقب نشینی والدین و واگذاری وظیفه تربیت اخلاقی فرزندان به سایر نهادها، اشتغال بیرونی والدین و عدم اهتمام به نیازهای تربیتی و عاطفی روانی فرزندان، شیوع پدیده فرزند سالاری)؛ فردی و شخصی انگاشتن پوشش و غیر مجاز شمردن دخالت دولت و جامعه در آن؛ تفسیرهای سلیقه ای از حجاب و وجود برخی شبهات تلقینی (همچون تلقی حجاب به عنوان ماّمنی برای دور ساختن زنان ازآسیب تعرض مردان، مهار هواهای لجام گسیخته و ترمیم ضعف های نفسانی مردان، پرداخت تاوان ضعف های اخلاقی مردان، نقش حجاب در افزایش کنجکاوی و تحریص بیشتر مردان به نگاه های دزدانه؛ میراث دوران ریاضت کشی زن و دوربودن از ضرورت مشارکت در جامعه، ایجاد مانع در مسیر آزادی و تحرک اجتماعی، عامل افزایش طمع و شدت توجه مردان و افزایش حساسیت های جنسی).

    جنبه های روان شناختی بی حجابی

    برخی عوامل نیز بیشتر جنبه روان شناختی یا روان شناختی اجتماعی دارند که باجمال به برخی از آنها اشاره می شود: فرافکنی برخی عقده ها و گره های روانی و ضعف های شخصیتی(که یکی از نمودهای آن، اهتمام وافر به جلب توجه و نگاه و تحسین دیگران از طریق رفتارها و جلوه نمایی های نامتعارف است)؛ میل به تبرج، تزیین، خودنمایی، خودآرایی و عشوه گری در جمع(بویژه در دختران جوان) که جلوه نمایی کاذب آن، خود را در پدیده موسوم به مدگرایی نشان می دهد؛ میل به لذت جویی و غلبه کنش های التذاذی بر کنش های تدبیری( که جلوه بارز آن میل به کنش ها و واکنش های اروتیک یا شبه اروتیک است)؛ نوسانات یا اختلالات شخصیتی، ضعف احساس عزتمندی و کرامت نفسانی، ضعف اعتماد به نفس عاطفی و رفتاری(یعنی ضعف در مدیریت عواطف و رفتارها یا خودکنترلی و خویشتنداری متناسب)[و به بیان فرویدی: عدم متابعت نهاد( بخش غریزی شخصیت) از خود برتر که تبلور ارزش های اجتماعی است]؛ظاهر گرایی و اصالت دادن به صورتک های ظاهری و تن نمایانه و غلبه توجه به جنبه های آرایشی و نمادین لباس به جای جنبه های پوششی و ابرازی آن؛ احساس گرایی و ضعف خردورزی(اینکه فرد استحسانات شخصی، ذوقی، تخیلی و متغیر خود را مبنای رفتار قرار می دهد و در عین حال، نسبت به تبعات فردی و اجتماعی آن بی توجه و بی مسئولیت است)؛ تمایل برخی دختران به استفاده از جلوه های پوششی و آرایشی برای همسریابی مطلوب؛ الگوی پوشش همچنین ارتباط تنگاتنگی با الگوی ارتباط دارد و گاه بدپوشی، جاذبه بیشتری برای جلب توجه و سهولت ارتباط با دیگران دارد.

    رساـ عوامل محیطی و ساختاری موثر در بی حجابی کدامند؟

    در بخش عوامل محیطی و ساختاری نیز می توان به مواردی اشاره نمود که اهم آنها از این قرارند: ضعف فرهنگ سازی و جامعه پذیری(موانع و مشکلات موجود در فرایند انتقال فرهنگ مذهبی و تبدیل باورها و ارزشهای آن به قواعد رفتاری متناسب با اقتضائات زمان و مکان و نیازهای گروه های مختلف سنی و جنسی و به بیان دیگر، ضعف عملکرد نهادهای فرهنگی مسوول در اقناع سازی و باوراندن ارزش هاو الگوهای فرهنگی مذهبی)؛ زندگی در شهرهای بزرگ(فشردگی جمعیت و تراکم اخلاقی، تشدید فردگرایی، آزادی نسبی و کنترل ناپذیری محیط، تنوع و تکثر الگوها و سبک های زیستی، کاهش وجدان جمعی، ضعف جنبه های نظارتی افکار عمومی، ارتباطات گسترده با سایر قلمروهای فرهنگی، جریان یابی مهارناپذیر موج های فرهنگی متداخل، کاهش تعلق به فرهنگ خودی، تجربه حضور در محیط های مختلط و در نتیجه رقیق شدن حریم ها و کاهش حساسیت های اخلاقی و...)؛ ضعف نظارت و کنترل اجتماعی رسمی ( بگذریم از اینکه برخی به بهانه شخصی بودن موضوع حجاب و عفاف، دخالت دولت و نهادهای رسمی را در آن غیر مجازتلقی می کنند)؛ ضعف نگاه استراتژیک دولت به موضوعات فرهنگی از جمله موضوع حجاب و عفاف؛ عملکردهای ناصواب برخی دولت مردان و اتخاذ سیاست های متشتت و متناقض؛ توطئه های فرهنگی بسیار گسترده و متنوع دشمنان انقلاب( تحت عنوان تهاجم، شبیخون، جنگ نرم و ناتوی فرهنگی و موقعیت کانونی حجاب و عفاف در این رویارویی)؛ عملکرد های نامتوازن و بی قاعده سازمان های مسئول درسنوات اخیر در برخورد با پدیده بی حجابی و بی حجابی و موضوعات مربوط به آن؛ فقدان طراحی و معرفی الگوی پوششی و رفتاری پذیرفته شده متناسب با شرایط موجود ونیاز اقشار مختلف(با توجه به همه متغیرهای دخیل)؛ تعدد و تکثر کارگزاران جامعه پذیرکننده و ناهمخوانی آنها در تفسیر آموزه های فرهنگی، قواعد هنجاری مطلوب و نامطلوب، ونحوه واکنش به موارد نقض آنها؛

    وقوع برخی تغییرات آرام و خاموش در سبک های زیستی مردم و انعکاس آن در موضوع پوشش و حجاب؛ سیاسی شدن موضوع بدحجابی و بی حجابی و تبدیل آن به ابزاری برای ابراز جهت گیری و تمایل سیاسی در شرایط مختلف و نسبت به موضوعات مختلف؛ عملکرد متشتت و متناقض رسانه های جمعی بویژه رسانه ملی در برخورد با موضوع حجاب و پوشش و ضعف جدی در الگو سازی و الگو دهی؛ تاکید مبرم بر چادر به عنوان تنها الگوی پوششی مقبول و غفلت از الگوهای محتمل جایگزین (متناسب با ذائقه های مختلف، گونه های شغلی متفاوت، مکان های حضور با اقتضائات متفاوت، گروه های سنی مختلف، اقلیم های فرهنگی متعدد)؛ ضعف آگاهی و حساسیت غالب مدیران نسبت به توسعه فرهنگ حجاب و عفاف و حاکمیت ارزشهای دینی و اخلاقی در مجموعه های تحت مسئولیت ایشان؛ بالارفتن سن ازدواج، شیوع بیکاری و انعکاس آن در لجام گسیختگی های رفتاری؛ ضعف نظارت بر واردات محصولات فرهنگی؛ ضعف فاحش درتولید محصول فرهنگی و هنری مناسب؛ ضعف نظارت برفرایند تولید و توزیع محصولات فرهنگی ناظر به موضوع حجاب و عفاف؛ ضعف توجه به اتخاذ تدابیر لازم جهت تولید و توزیع اقلام مورد نیاز جامعه در موضوع حجاب(دست رسی آسان و مقرون به صرفه عموم به پارچه و البسه منطبق با الگوهای اسلامی، حمایت از طراحان وتولید کنندگان داخلی همسو)؛ ضعف برخورد با ناشران ابتذال و واردکنندگان البسه غیر متناسب با فرهنگ عفاف و حجاب(نیازی به ذکر نیست که امروزه به دلیل شیوع پدیده صنعت فرهنگ و گره خوردن موضوعات فرهنگی از جمله حجاب به منافع سوداگرانه و اقتصادی، انگیزه های بسیار زیادی برای دامن زدن به مد گرایی، تنوع زایی، مصرف گرایی، تن آرایی، لذت جویی و... در گستره جهان پدیده آمده و کشور ما نیز تا حد زیاد از آن متاثر بوده است)؛ مغفول ماندن سنت امر به معروف و نهی از منکر و عدم مشارکت هدایت یافته عموم در مسائل و موضوعات اجتماعی؛ ضعف مشارکت سازمان های مردم نهاد و هیئات مذهبی در رفع بحران های اجتماعی و موضوع حجاب و عفاف؛ ضعف اهتمام حوزه های علمیه و دانشگاه ها در تامین نیازها و ضرورت های پژوهشی و مطالعاتی این بخش بویژه مطالعات کاربردی؛ فقدان علوم اجتماعی بومی رشد یافته، بویژه آن نوع علمی که فراتر از جنبه های توصیفی، تبیینی، تفسیری و توجیهی، بتواند از طریق مطالعات انتقادی و تجویزی جامعه اسلامی را در مسیر اهداف و آرمان های متعالی اش جلو ببرد.

    رساـ تامين امنيت بارويكردهاي موجود درنيروي انتظامي نظير رويكردهاي سلبي گشت ارشادو... امكان پذيراست ياخير؟به عبارت بهتر تحقق نظام مند پديده هاي اجتماعي درعينيت اجتماعي چگونه است؟تلفيقي ياسلبي وياايجابي؟

    بدون شک اتخاذ سیاست های تلفیقی در این خصوص مناسب و مفید خواهد بود. تلاش های در خور تقدیر نیروی انتظامی وگشت ارشاد و ستادهای احیاء امر به معروف و نهی از منکر، برغم اهمیت و اثربخشی اجمالی، ضرورت اقدامات همه جانبه فرهنگی مناسب و مقتضی توسط نهادهای دولتی و مدنی جهت اقناع سازی و ترغیب و تشویق عموم به رعایت عملی این هنجار و پرهیز از ناهمسویی آگاهانه و ناآگاهانه و نیز ضرورت اصلاحات ساختاری متناسب را منتفی نمی سازد. اقتضای چینش منطقی مجموع اقدامات بایسته در این خصوص نیز این است که فعالیت هایی نظیر آنچه گشت ارشاد بدان مامور و مکلف شده و در عمل بدان توسل می جوید، قاعدتا باید بعداز انجام اقدامات مقتضی فرهنگی به مثابه پیش نیازها و مقدمات ارادی رفتار آگاهانه و اختیاری ضرورت یابد. البته تردید نمی توان کرد که برخی افراد حتی برغم اعمال و اجرای قوی ترین ، موجه ترین و مطبوع ترین راهبرد ها و راهکارهای فرهنگی نیز به دلیل فقدان تعلق فرهنگی به جامعه خود، تمایلی به تامین این انتظارات نخواهند داشت.

    گفتنی است که گشت ارشاد در بخش تذکارهای خیابانی عملا به اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر در حیطه ای که فقه به دولت اسلامی ماموریت داده، ایفای نقش می کند. انجام وظیفه مذکور از سوی این نیرو، مانع دخالت و مشارکت دیگران بویژه عموم مردم هر چند در قالب های ستادی و هدایت شده، نیست.

    وظایف و رسالت فرهنگی دولت اسلامی

    در هر حال، چنین به نظر می رسد که برای رسیدن به سطح آرمانی مطلوب یا دست کم کاهش فاصله و امکان کنترل برنامه ریزی شده محیط و هدایت روند های عادی در مسیرهای همسو با انتظارات فرهنگی جامعه ونظام اسلامی، انجام یک سری اقدامات به هم پیوسته اجتناب ناپذیر خواهد بود. برخی از این اقدامات و بایسته ها متناسب با وظایف و رسالت فرهنگی دولت اسلامی از این قرارند: تلقی بی حجابی و بدحجابی به عنوان یک معضل فرهنگی بسیار مخرب و در عین حال اصلاح پذیر؛ انجام مطالعات و تحقیقات گسترده و روشمند برای شناسایی دقیق وضعیت موجود، روندهای جاری و برآورد وضعیت های محتمل در آینده؛ شناسایی علل و عوامل موثر در ایجاد و تشدید این معضل روزافزون؛ بازبینی واعتبار سنجی سیاست ها و اقدامات اعمال شده در سنوات اخیر و نتایج بدست آمده؛ پایان دادن به سیاست های مذبذب و سلیقه ای و تغییر رویه های مکرر و توجیه ناپذیر؛ طراحی و تدوین نظامی جامع از سیاست نامه ها و دستورالعمل های اجرایی سلسله مراتبی و دارای چینش طولی نظاموار متناسب با خواسته ها و نیازها، انتظارات و مطالبات، اقتضائات زمانی و مکانی، امکانات و مقدورات و موانع و چالش های موجود؛ تمهید کارشناسانه ملزومات اجرایی این سیاست ها؛ تعیین دقیق وظایف و ماموریت های نهادها وسازمان های رسمی مسئول، سازمان های مدنی مردم نهاد، کانون های مذهبی و عموم مردم؛ ایجاد هماهنگی برنامه ریزی شده و متوازن میان این مجموعه ها از طریق مدیریت ستادی؛ تمهید ضمانت اجراهای لازم برای تحقق به موقع هریک از سیاست های مرحله ای؛ تقویت انگیزه در بدنه مدیریتی و اجرایی کشور متناسب با نیاز پروژه؛ نظارت و مراقبت ورصد هوشمندانه اوضاع فرهنگی اجتماعی کشور به صورت مستمر؛ تلاش همه جانبه جهت فرهنگ سازی متناسب از طریق اقدامات متوازن سازمان های فرهنگی تبلیغی مسوول؛ طراحی و تدوین الگوهای پوششی مطلوب متناسب با سطح نیاز و پرهیز از اصرار و الزام به یک الگو برغم تفاوت و تنوع ضرورت ها و اقتضائات و موقعیت های متفاوت گروه های هدف؛ تمهید امکانات جهت دست یابی آسان و ارزان به البسه الگویی و مورد توصیه؛ شناسایی و تا حد امکان منسد یا محدود ساختن مجاری ورود اقلام فرهنگی ناهمخوان ومخرب؛ مخالفت عملی با مطالبات ناهمخوان و دیکته های تحکم آمیز سازمان های بین المللی؛ نظارت بیشتر بر محصولات فرهنگی مورد استفاده قشر نوجوان و جوان(مثل فیلم ها و سریال ها، بازی ها، شبکه های اجتماعی، کتاب ها، نشریات، عکس ها، موسیقی ها و...)؛ نظارت بیشتر بر ابعاد فرهنگی اماکن محل حضور قشر نوجوان وجوان( نظیر سینماها، ورزشگاه ها، سالن های ورزشی، مدارس، دانشگا ها، مراکز آموزش آزاد، تالارها، پارک ها، قهوه خانه ها، آرایشگاه ها و...)؛ برخورد قاطع با عوامل نشر دهنده ابتذال.

    اعمال سیاست های تشویقی درسطوح مختلف برای تقویت موضع ملتزمان به رعایت هنجارها بویژه سازمان های فعال در این بخش؛ اصلاح نظام آموزشی با هدف اهتمام به رشد شخصیت، بلوغ همه جانبه، پرورش اخلاقی، تقویت هویت جنسی، رشد اخلاق جنسی و آموزش الگوهای تعامل جنسیتی متعلمان؛ سرمایه گذاری همه جانبه برای رشد تدریجی علوم اجتماعی بومی با رویکرد اسلامی و متناسب با نیاز با هدف تقویت بنیه علمی و پژوهشی نظام مدیریت کشور در سطوح مختلف؛ احیا، ترویج و تقویت سنت امر به معروف و نهی از منکردر سطح توده ها؛ حمایت برنامه ریزی شده از آمران به معروف و ناهیان از منکر و تقویت اقتدار آنها؛ برنامه ریزی و تلاش سازمان یافته برای رفع تدریجی مشکلات موجود در مسیر کاریابی، اشتغال، ازدواج و مسکن جوانان؛ و.... در هر حال، از دولت اسلامی انتظار می رود که در همه سیاست ها و تدابیر ریز و درشت اتخاذ شده مصالح جمعی و نه لزوما رضایت جمعی را منظور نظر قرار دهد.

    رسا ـ مسأله حجاب چگونه ميان نسل جديد بانوان جلوه پيداكرده است؟

    تردیدی نیست که حجاب و عفاف از بنیادهای قوی و خدشه ناپذیر فطری و غریزی، فرهنگی و اجتماعی، و دینی ومذهبی برخوردار است.به لحاظ تاریخی، نیز طبق مطالعات مردم شناختی، ریشه ای کهن در تاریخ بشر و جوامع مختلف انسانی دارد. همچنین طبق مطالعات، تا قبل از تمدن صنعتی و غلبه مدرنیسم در غرب و وقوع تحولاتی عمیق در سبک زندگی بویژه رواج برهنگی، و نیز ظهور پیاپی موج های فمنیستی در جهان و مناقشه عام در الگوهای زیستی سنتی از جمله الگوی پوشش ونیز اجرای برخی سیاست های ناسنجیده همچون کشف حجاب در ایران؛در خاستگاه طبیعی، اصالت تاریخی، موقعیت ارزشی و ضرورت های کارکردی آن، مناقشه در خوری از سوی جریانات مختلف اظهار و ابراز نشده و به عکس، این ویژگی ها مورد اتفاق و اجماع همگان بوده است. مناقشات و انتقادات طرح شده از سوی برخی جریانات فمنیستی نیز، عمدتا به کم و کیف و فرم های فرهنگی و اشکال اجرایی حجاب و عفاف در جوامع و اقلیم های فرهنگی مختلف ناظر بوده، و به اصل آن به عنوان یک نیاز فطری و طبیعی و یک ضرورت اجتماعی، تعرضی ندارد.

    نکته دیگر اینکه غالب باورها و ارزش های فرهنگی بویژه عناصر سنتی و ریشه دار آن عمدتا از زیرساخت های طبیعی و منطق اقناعی و ترغیبی در خوری برخوردار بوده و هستند و اساسا نفس استمرار تاریخی این عناصر بواسطه اهتمام عملی عموم عقلا و متشرعان، برغم تحولات گسترده و پایان ناپذیر واقعیت های فرهنگی و اجتماعی در جوامع انسانی، خود دلیل گویا و مبرمی بر مقبولیت و کارآمدی این دسته از سنت ها و ارزش های بشری است. بی شک، حجاب و عفاف با محوریت معیارهای دینی مشمول این اعتبار سنجی جهان شمول است.

    رسا_فرهنگ حجاب آیا سنتي مذهبي است ياهمراه باتعقل وتفكر؟

    در پاسخ به سوالتان باید عرض کنم که سنتی یا مذهبی بودن یک ارزش یا هنجار لزوما به معنای تعبدی بودن پذیرش آن برغم توجیه پذیری عقلانی و عقلایی نیست. اتفاقا حجاب و عفاف در چارچوب ضوابط شرعی و اسلامی از جمله ارزش هایی است که هم بیشترین تناسب را با ظرفیت های وجودی، اقتضائات روان شناختی و ویژگی های طبیعی شناخته شده زن و مرد دارد و هم بیشترین تناسب کارکردی را با ضرورت های زندگی اجتماعی و اقتصائات نقش ها و موقعیت های معمول این دو قشر در جامعه و در عرصه فعالیت های اجتماعی دارد. پیامدهای فردی و اجتماعی مخرب ناشی از بی مبالاتی انسان مدرن در التزام عملی به این سنت فطری و الهی بویژه آثار ناشی از رواج و اشاعه برهنگی زنان، خود دلیل گویایی بر عقلانیت این سنت کهن و کارآمدی بلامنازع آن در تامین اهداف و غایات انسانی در زندگی اجتماعی است.

    گفتنی است که برخی از نقدها و خرده گیری های طرح شده از سوی جریانات فمنیستی و سایرین در منابع علمی متعددی که تاکنون در باب حجاب و عفاف نگارش و تالیف یافته، مطرح شده و بدان ها پاسخ داده شده است. علاقمندان به این حوزه را به دو کتاب وزین استاد شهید مرتضی مطهری تحت عنوان «حجاب» و «نظام حقوق زن در اسلام» ارجاع می دهیم.برخی از این مناقشات در ضمن پاسخ به سوال دوم به اجمال اشاره شد.

    در هر حال، چندان خلاف واقع نیست که بی حجابی و بدحجابی برخی از زنان جامعه ما به وجود ذهنی چنین مناقشاتی در چرایی حجاب و عفاف مستند باشد اما بی شک، این همه ماجرا نیست و اگر افرادی دغدغه پاسخ یابی برای انتقادات و سوالات خود در این خصوص دارند، براحتی می توانند از پاسخ های عرضه شده در منابع مربوط بهره گیرند.بدیهی است اگر موضوع حجاب و عفاف با این همه دلایل متقن طبیعی، تاریخی، فرهنگی و دینی مورد مناقشه قرار گیرد، تکلیف سایر ارزش ها و هنجارهای فرهنگی اجتماعی روشن است.

    رساـ به نظرشمامداخله حكومت درعرصه حجاب الزامي است؟به عبارت بهترآياقانونمداري درحجاب درجامعه اسلامي لازم است ياخير؟فكرمي كنيداكنون بستراجتماعي اين قانونمداري فراهم است؟

    به زعم من دخالت مستقیم و غیر مستقیم دولت (بویژه دولت های مدرن در جهان معاصر) در مطلق امور اجتماعی، امری اجتناب ناپذیر و پذیرفته شده است آنچه جای بحث وگفت و گو دارد، نه اصل دخالت که کمیت و کیفیت آن است. این مسلم است که حجاب و عفاف به عنوان یک الگوی پوششی رفتاری ( با عاملیت غالب زنانه) همواره و در طول تاریخ، به لحاظ سنخ شناسی هنجاری، جزو هنجارهای اخلاقی بوده وهمچون سایر ارزش های اخلاقی در پرتو الزامات درونی و محیطی نظیر بینش ها و باورها، ارزش ها و نگرش ها، علایق و سلایق، نیازها و خواسته ها، اولویت ها وترجیحات فردی؛ جامعه پذیری و تربیت فرهنگی، نظارت ها و کنترل های محیطی، ضرورت ها و انتظارات حیات جمعی و...ضمانت اجرا و استمرار تاریخی یافته است. بدیهی است که در چنین وضعیت هایی، اساسا نیازی به دخالت هیچ نیروی قاهر و الزام کننده ای نیست. در سال های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی که جامعه و دولت اسلامی به احیاء، ترویج و نهادینه ساختن تدریجی ارزش های دینی و مورد تایید دین، همت گماشت، موضوع حجاب و عفاف هم به دلیل اهمیت فی نفسه و هم به دلیل ضرباتی که این سنت اصیل در نتیجه اعمال سیاست خائنانه حاکمیت پهلوی و نفوذ تدریجی مدرنیته متحمل شده بود، مورد بازبینی و بازخوانی فرهنگی قرار گرفت و تا سال ها بعد از انقلاب نیز هنجارحاکم برآن همچنان اخلاقی بود یعنی حاکمیت جز در محیط های اداری و سازمانی رسمی و در خصوص کارمندان خود در این موضوع به صورت مستقیم و تحکمی دخالتی نمی کرد. بعد از سال ها خویشتن داری و به تعویق انداختن این مطالبه قطعی و خدشه ناپذیر، محرز و مسجل شد که عده ای از بانوان (و قلیلی از آقایان بویژه در شهرهای بزرگ)به دلایلی حاضر به تامین این انتظار به حق و پذیرش این هنجارفرهنگی مذهبی متناسب با الگوهای تعریف شده نیستند.

    بدحجابی و بی حجابی رفتاری مجرمانه

    سرانجام پس از بی نتیجه ماندن انواع اقدامات غیر رسمی نظیر اقناع سازی فرهنگی، توصیه ها و تذکارهای مکرر محیطی و اعمال برخی محدودیت های ساختاری، نهادهای تقنینی کشور با وضع و ابلاغ قانون مجازات اسلامی(در سال 1363) و قوانین متعاقب آن، دولت و نهادهای اجرایی را مکلف به دخالت در این امر کرده واز این پس بود که بی حجاب و برخی مصادیق بدحجابی به دلیل ناهمسویی با قوانین مصوب، رفتار مجرمانه تشخیص داده شد و البته اعمال این سیاست، اعتراضاتی را هم به لحاظ نظری و مفهومی و هم عملی و اجرایی به حاکمیت متوجه ساخت. استمرار فزاینده هنجارشکنی های برخی عوامل بویژه در همسویی و متابعت کامل از جریان پهن دامنه موسوم به تهاجم فرهنگی که در اشکال مختلف بویژه از طریق رسانه های جهان گستر اعمال می شود، عقلانیت و چاره ناپذیری این تصمیم را بر همگان مسجل ساخت. طرح برخی دعاوی همچون شخصی و خصوصی بودن موضوع پوشش و ناموجه بودن دخالت حاکمیت نیز در این خصوص به هیچ وجه مسموع و مقبول نیست. دلایل آن در جای خود به تفصیل و به صورت مستند بیان شده است.

    رساـ لطفا برخی از قوانین که در این موضوع تثبیت شده است را بیان فرمائید؟

    در موضوع حجاب و عفاف، دولت اسلامی به اقتضای وظایف ترسیمی و محول خود مامور به سیاست گذاری، وضع قوانین، اجرای قانون و نظارت بر روند اجرای امور شده است. متعاقب همین ماموریت، شورای عالی انقلاب فرهنگی، به عنوان بالاترین مرجع تعیین ماموریت ها و وظایف فرهنگی نهادها و سازمان های رسمی کشور درقانون «گسترش فرهنگ عفاف و حجاب» مصوبه 13 /10 1384، و طرح راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف مصوبه 17/5/ 1384، حدود 20 سازمان وابسته به دولت را با تفکیک وظایف سازمانی مشخص به تامین این مهم در ابعاد مختلف ماموریت داده است. سازمان های مذکور عبارتند از: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (بویژه معاونت های درگیر درامرتولید و نظارت براقلام فرهنگی همچون کتاب، نشریات، فیلم های سینمایی، بازی های رایانه ای، موسیقی، ویدئوکلوپ ها، کافی نت ها، سالن های تئاتر)؛ سازمان تبلیغات اسلامی، شورای فرهنگ عمومی، سازمان ملی جوانان، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت امور اقتصاد و دارایی، وزارت کشور، وزارت مسکن و شهرسازی، کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، وزارت ارتباطات وفناوری اطلاعات، وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، وزارت بازرگانی، نیروی انتظامی، صدا و سیما، ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر، شورای فرهنگی اجتماعی زنان، شهرداری ها(سازمان فرهنگی هنری شهرداری ها)، سازمان تربیت بدنی.

    بدیهی است که مشارکت دادن این مجموعه سازمانی عظیم به دلیل موقعیت ها، نقش ها، ظرفیت ها و محدودیت های ساختی و کارکردی بسیار متفاوت، بدون یک برنامه ریزی دقیق و کارشناسی شده و هدایت گری ستادی، نتیجه ای جز آشفتگی اوضاع و اعمال سیاست های متشتت و بعضا خنثی کننده و تداخل وظایف به دنبال نخواهد داشت. انتظار این است که دولت در قالب یک بسته مدیریتی جامع و تدوین برنامه اجرایی مناسب، زمینه مشارکت بهینه این سازمان ها همراه با نوع و نحوه مشارکت، ضمانت اجرا، تعیین شاخص های سنجش پذیر برای اندازه گیری میزان و نحوه مشارکت، تدوین سیاست های تشویقی و تنبیهی، فرایند نظارت و کنترل بر عملکردها و... را به صورت مدون تمهید و ابلاغ نماید. دولت باید علاوه بر فعال سازی سازمان های مذکور، زمینه مشارکت هر چه بیشتر خانواده ها، سازمان های مدنی مردم نهاد و عموم مردم در قالب فریضه امر به معروف و نهی از منکررا در این امر خصوص فراهم نماید.

    نیازی به ذکر نیست که وضع قانون، تعیین و ابلاغ وظایف سازمانی برای تامین انتظارات این بخش هر چند لازم اما به هیچ وجه کافی نیستند. همان گونه که قبلا هم اشاره شد دیدگاه هایی که رعایت حجاب را وظیفه اخلاقی شخص می پندارند یا دخالت دولت در امرحجاب به عنوان یک امر شخصی موجه نمی دانند، با این اقدامات و برنامه ریزی های حاکمیتی عمیقا مخالفند./882/ت۳۰۳/س

     

     


    نظر شما



    نمایش غیر عمومی
    تصویر امنیتی :